VNG Trượt Dài Khi Zalo Không Giữ Được Người Dùng Sau Tuổi Mười

VNG — cái tên từng là niềm tự hào của giới startup Việt Nam — đang đối mặt với một thực tế nghiệt ngã: kỳ lân đầu tiên của làng công nghệ nước nhà có thể đã qua thời hoàng kim. Ra đời năm 2004, VNG nhanh chóng vươn lên nhờ game online và sau đó là Zalo, ứng dụng chat thống trị thị trường nội địa. Nhưng sau gần 15 năm thống trị, Zalo bắt đầu mất dần người dùng, trong khi các mảng kinh doanh khác vẫn chưa tìm được lối đi riêng. VNG trượt dài trên chính sân nhà, và câu chuyện của họ là lời cảnh tỉnh cho nhiều startup Việt.

Từ kỳ lân đến con lừa: Hành trình 15 năm của VNG

Năm 2004, Vũ Nguyên cùng các cộng sự thành lập VNG với khởi đầu là cổng game Võ Lâm Truyền Kỳ. Trò chơi này nhanh chóng gây sốt, mang về dòng doanh thu ổn định và giúp VNG trở thành công ty game hàng đầu Việt Nam. Đến năm 2012, Zalo ra mắt và nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường chat nội địa, vượt mặt cả Facebook Messenger tại Việt Nam nhờ tối ưu cho kết nối 3G yếu. Năm 2014, VNG gọi vốn thành công từ CyberAgent với định giá 1 tỷ USD, chính thức gia nhập câu lạc bộ kỳ lân. Nhưng niềm vui ngắn chẳng tày gang. Kế hoạch IPO trên sàn Singapore năm 2023 bị đình trệ, cổ phiếu ZALO (mã giao dịch của VNG) giảm mạnh, và giấc mơ trở thành “Tencent của Việt Nam” dần xa vời.

Thực tế, VNG chưa bao giờ thực sự cạnh tranh được với các ông lớn công nghệ toàn cầu. Họ chỉ mạnh trên sân nhà nhờ hiểu biết thị trường địa phương. Nhưng khi các đối thủ quốc tế như Facebook, Google, TikTok đầu tư mạnh vào Việt Nam, lợi thế này nhanh chóng bị bào mòn. VNG không còn là lựa chọn duy nhất, và người dùng bắt đầu rời bỏ Zalo.

Zalo mất chất keo: Vì sao người dùng rời đi?

Giai đoạn 2016-2020, Zalo là ứng dụng chat thống trị với 70-80 triệu người dùng hàng tháng. Nhưng đến năm 2024, các báo cáo từ Data.ai cho thấy Zalo không còn trong top 10 ứng dụng phổ biến nhất tại Việt Nam, bị vượt mặt bởi Telegram, Messenger và cả TikTok. Nguyên nhân chính là Zalo không theo kịp xu hướng: giao diện lỗi thời, tính năng bảo mật kém, và việc tích hợp quá nhiều thứ như ZaloPay, Zalo OA khiến ứng dụng trở nên nặng nề. Người dùng trẻ, đặc biệt là Gen Z, chuyển sang Telegram vì tính bảo mật và các nhóm chat lớn, hoặc Messenger vì tích hợp sẵn với Facebook. Một số người dùng trung niên, vốn trung thành với Zalo, cũng bắt đầu than phiền về quảng cáo ngày càng nhiều và tính năng không cải thiện. Trong khi đó, đối thủ trong nước như Gapo từng thử sức nhưng thất bại, cho thấy thị trường chat Việt Nam không dễ chinh phục, và Zalo đã tự đánh mất lợi thế đầu tiên.

Một vấn đề khác là Zalo không còn là “sân chơi riêng” của người Việt. Các đối thủ nước ngoài đầu tư mạnh vào quảng cáo và cải thiện trải nghiệm. Telegram ra mắt tính năng Stories, Messenger tích hợp AI, trong khi Zalo vẫn loay hoay với các bản cập nhật nhỏ lẻ. Kết quả là lượng người dùng Zalo giảm dần, kéo theo doanh thu quảng cáo sụt giảm. VNG cố gắng giữ chân người dùng bằng ZaloPay, nhưng ứng dụng thanh toán này cũng thua xa MoMo và các ngân hàng số. Thậm chí, ZaloPay từng gặp sự cố bảo mật vào năm 2023, khiến người dùng mất niềm tin. Để cạnh tranh, VNG từng tung ra tính năng Zalo Cloud lưu trữ file, nhưng không đủ hấp dẫn so với Google Drive hay iCloud.

VNG đặt cược sai: ZaloPlay, Zing MP3 và những mảng miếng khác

Để đa dạng hóa, VNG tung ra ZaloPlay vào năm 2020, một nền tảng video ngắn nhằm cạnh tranh với TikTok. Nhưng sản phẩm này thất bại thảm hại: chỉ sau một năm, ZaloPlay ngừng hoạt động vì không thu hút được người dùng. VNG thiếu kinh nghiệm trong lĩnh vực nội dung giải trí, và việc đối đầu với TikTok — một gã khổng lồ toàn cầu — là bất khả thi. Tương tự, Zing MP3 từng là ứng dụng nghe nhạc số một Việt Nam, nhưng sau vụ lùm xùm bản quyền năm 2022, lượng người dùng giảm khoảng 40%. Các đối thủ như Spotify, Apple Music, NhacCuaTui đã vươn lên mạnh mẽ. Sau đó, VNG bán mảng Zing MP3 cho một đối tác không được tiết lộ, nhưng thương vụ không mang lại nhiều tiền mặt. Một dự án khác là Zing TV, nền tảng xem phim trực tuyến, cũng âm thầm đóng cửa vào năm 2023 vì không cạnh tranh nổi với Netflix, Galaxy Play.

Mảng game — từng là trụ cột — cũng không còn giữ được phong độ. Võ Lâm Truyền Kỳ vẫn tạo ra doanh thu, nhưng các tựa game mới như “Võ Lâm 3” hay “Thiên Long Bát Bộ 2” không tạo được tiếng vang. Năm 2023, VNG hợp tác với một studio Trung Quốc để phát hành game “Kiếm Thế 2”, nhưng game nhanh chóng hạ nhiệt. Trong khi đó, đối thủ trong nước như SohaGame, Garena vẫn duy trì được lượng người chơi ổn định nhờ các tựa game bắn súng, đấu trường. VNG đầu tư vào Tiki và Sendo — hai sàn thương mại điện tử — nhưng cả hai đều thua lỗ và phải cắt giảm nhân sự. Tiki từng được kỳ vọng là đối thủ của Shopee, nhưng sau nhiều năm, Tiki vẫn chỉ chiếm thị phần nhỏ. Sự dàn trải đầu tư khiến VNG mất tập trung vào sản phẩm cốt lõi, và không có mảng nào thực sự đem lại lợi nhuận ổn định. Một số nhà phân tích cho rằng VNG nên tập trung vào mảng game và bán các mảng phụ, nhưng ban lãnh đạo lại muốn xây dựng hệ sinh thái.

Thêm vào đó, VNG từng thử sức với mảng giáo dục trực tuyến qua Zalo Education, nhưng dự án này cũng không có nhiều người dùng. Một số nguồn tin cho biết VNG đã đầu tư khoảng vài chục tỷ đồng vào nền tảng học trực tuyến, nhưng không thể cạnh tranh với các ứng dụng như Hocmai, Vietjack. Điều này cho thấy VNG không có chiến lược rõ ràng khi lao vào các lĩnh vực mới. Trong khi đó, các công ty công nghệ cùng thời như FPT đã tập trung vào mảng outsourcing và giáo dục, đạt được tăng trưởng bền vững. VNG lại chọn con đường mạo hiểm hơn, và hậu quả là sự phân tán nguồn lực.

Bức tranh tài chính: Doanh thu tăng, lợi nhuận âm

Báo cáo tài chính năm 2023 của VNG cho thấy doanh thu đạt khoảng 7.500 tỷ đồng, tăng 12% so với năm trước. Nhưng lợi nhuận ròng lại âm 800 tỷ đồng, và nợ vay lên tới hơn 3.000 tỷ đồng. Chi phí bán hàng và quản lý doanh nghiệp chiếm tới 35% doanh thu, một tỷ lệ rất cao so với các công ty công nghệ cùng quy mô. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm trong 4 quý liên tiếp, buộc VNG phải vay thêm hoặc bán tài sản để duy trì hoạt động. Trong năm 2024, VNG đã bán một phần tòa nhà trụ sở tại quận 7, TP.HCM để cải thiện dòng tiền. Động thái này cho thấy tình hình tài chính eo hẹp. Một số nhà đầu tư thiểu số đã bán cổ phiếu VNG trên sàn Singapore với giá thấp hơn 50% so với đỉnh năm 2021.

VNG từng có lợi thế nhờ chi phí nhân sự thấp ở Việt Nam, nhưng khi mở rộng ra thị trường nước ngoài, họ phải đối mặt với chi phí cao hơn và sự cạnh tranh khốc liệt. Các khoản đầu tư vào AI, cloud, fintech chưa mang lại lợi nhuận, trong khi mảng game truyền thống đang bão hòa. Nhà đầu tư bắt đầu đặt câu hỏi: VNG có thể tồn tại độc lập hay sẽ phải bán mình cho một ông lớn nước ngoài? Một số tin đồn cho rằng Tencent từng quan tâm đến VNG, nhưng chưa có thương vụ nào thành hiện thực. Nếu không có sự đột phá, VNG có thể sẽ phải thu hẹp quy mô hoặc tìm kiếm sự hợp nhất.

Phân tích kỹ hơn, doanh thu từ game vẫn chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 50-60% tổng doanh thu, nhưng biên lợi nhuận mảng này đang giảm do chi phí phát triển game mới tăng và sự cạnh tranh từ các nhà phát hành quốc tế. Mảng quảng cáo trên Zalo cũng giảm sút, khi các nhãn hàng chuyển ngân sách sang TikTok và Facebook. Trong khi đó, các khoản đầu tư vào Tiki và Sendo vẫn chưa có dấu hiệu sinh lời. Tiki lỗ lũy kế hàng nghìn tỷ đồng, và VNG phải trích lập dự phòng cho khoản đầu tư này. Nếu tình hình không cải thiện, VNG có thể phải ghi nhận khoản lỗ lớn từ các công ty liên kết.

Nhà sáng lập Vũ Nguyên và bài toán giữ ghế

Vũ Nguyên, CEO kiêm nhà sáng lập VNG, từng là lập trình viên trẻ tuổi nhất trong đội ngũ phát triển Võ Lâm Truyền Kỳ. Ông là biểu tượng của thế hệ doanh nhân công nghệ Việt Nam: dám nghĩ dám làm, xây dựng công ty từ hai bàn tay trắng. Nhưng sau khi VNG lên sàn Singapore, vai trò của ông trở nên mờ nhạt. Các quyết định chiến lược bị nghi ngờ khi nhiều dự án thất bại. Bộ sậu cũ như Lê Hồng Minh (đồng sáng lập) và Nguyễn Hoành Tiến (phó tổng giám đốc) lần lượt rời ghế, để lại khoảng trống về nhân sự cấp cao. Thay vào đó, VNG bổ nhiệm một số lãnh đạo mới từ bên ngoài, nhưng chưa tạo được dấu ấn. Vũ Nguyên vẫn là người nắm quyền lực tối cao, nhưng thiếu một đội ngũ kế cận đủ năng lực. Trong khi đó, các startup Việt khác như VNLife (MoMo) hay VNG’s rival là SEA Group đã có sự chuyển giao rõ ràng hơn. Nếu không có chiến lược nhân sự dài hạn, VNG sẽ khó vượt qua giai đoạn khủng hoảng này.

Một vấn đề khác là văn hóa doanh nghiệp. Nhiều nhân viên cũ phản ánh VNG ngày càng quan liêu, ra quyết định chậm. Sự ra đi của các nhân tài như đội ngũ phát triển Zalo ban đầu đã làm suy yếu năng lực đổi mới. VNG từng có chế độ đãi ngộ tốt, nhưng các startup khác như Momo, VNLife đã thu hút nhân tài bằng cổ phiếu và môi trường làm việc linh hoạt hơn. Nếu không cải thiện văn hóa, VNG sẽ khó giữ chân người tài.

Bên cạnh đó, áp lực từ các cổ đông ngày càng lớn. Một số quỹ đầu tư nước ngoài nắm giữ cổ phần VNG đã bày tỏ sự không hài lòng với hiệu quả kinh doanh. Họ yêu cầu VNG cắt giảm chi phí và tập trung vào các mảng có lợi nhuận. Tuy nhiên, Vũ Nguyên vẫn kiên định với chiến lược hệ sinh thái, dẫn đến mâu thuẫn nội bộ. Nếu không có sự thỏa hiệp, VNG có thể đối mặt với nguy cơ bị thâu tóm hoặc thay đổi ban lãnh đạo.

Bài học cho startup Việt: Đừng chỉ dựa vào một sản phẩm

Câu chuyện của VNG là bài học đắt giá: phụ thuộc quá nhiều vào Zalo (chiếm khoảng 70% doanh thu) khiến công ty dễ tổn thương. Khi Zalo mất người dùng, toàn bộ hệ sinh thái lung lay. Đa dạng hóa là cần thiết, nhưng VNG đã làm sai cách: đầu tư dàn trải vào quá nhiều lĩnh vực mà không có thế mạnh cốt lõi. Cạnh tranh với Big Tech như Facebook, TikTok, Google là bất khả thi nếu không có lợi thế khác biệt. VNG thua trên sân nhà vì không chịu thay đổi kịp thời. Một số startup Việt khác như VNLife (MoMo) đã thành công nhờ tập trung vào một lĩnh vực (fintech) và mở rộng dần. Trong khi đó, VNG cố gắng làm tất cả cùng lúc và thất bại ở hầu hết mảng.

Tương lai của VNG còn nhiều ẩn số. Có thể họ sẽ bán mảng game để lấy tiền mặt, tập trung vào AI hoặc đám mây. Hoặc họ sẽ tìm kiếm một đối tác chiến lược để tái cấu trúc. Dù đi theo hướng nào, VNG cũng cần một sự thay đổi căn bản về tư duy: không thể sống mãi với vinh quang quá khứ. Startup Việt nên nhìn vào VNG để rút ra bài học về sự tập trung và thích nghi, nếu không muốn lặp lại vết xe đổ. Câu chuyện của VNG cũng cho thấy, ngay cả khi đã là kỳ lân, startup vẫn có thể sụp đổ nếu không đổi mới liên tục. Thị trường công nghệ thay đổi nhanh, và không có vị thế nào là mãi mãi.

Một bài học khác là tầm quan trọng của việc xây dựng năng lực cốt lõi trước khi mở rộng. VNG đã thành công với game và chat, nhưng khi mở rộng sang thương mại điện tử, fintech, giáo dục, họ không có lợi thế cạnh tranh rõ ràng. Trong khi đó, các startup như VNLife (MoMo) tập trung vào thanh toán di động và dần mở rộng sang các dịch vụ tài chính khác, tạo ra sự đồng bộ. VNG nên học hỏi điều này: thay vì làm mọi thứ, hãy chọn một lĩnh vực có thế mạnh và đào sâu. Nếu VNG tái cấu trúc thành công, họ vẫn có thể trở lại đường đua. Nhưng nếu tiếp tục dàn trải, nguy cơ phá sản là hiện hữu.