Vietjet Đặt Cược Vào Gia Đình Sáng Lập Để Vượt Qua Cơn Bão Nhiên Liệu

Giữa bối cảnh giá dầu thô Brent tăng gấp đôi trong năm 2021–2022, chạm mốc 120 USD/thùng, ngành hàng không toàn cầu lao đao vì chi phí nhiên liệu chiếm tới 35–40% tổng chi phí vận hành. Tại Việt Nam, Vietjet – hãng bay tư nhân đầu tiên được cấp phép khai thác đường bay quốc tế – không nằm ngoài vòng xoáy. Quý 1/2022, hãng báo lỗ ròng dù doanh thu tăng trưởng hai chữ số, một tín hiệu cho thấy sức ép từ giá dầu đang bào mòn biên lợi nhuận. Nhưng thay vì thu hẹp hoạt động như nhiều đối thủ, ban lãnh đạo Vietjet dưới sự dẫn dắt của bà Nguyễn Thị Phương Thảo lại chọn chiến lược mở rộng đội bay và mạng lưới đường bay. Bài viết này phân tích cách Vietjet đặt cược vào gia đình sáng lập để vượt qua cơn bão nhiên liệu, đồng thời chỉ ra những rủi ro và đánh đổi đi kèm.

Gia Đình Sáng Lập Nắm Quyền Kiểm Soát

Vietjet được thành lập năm 2007 và chính thức cất cánh năm 2011, nhưng câu chuyện của hãng gắn liền với bà Nguyễn Thị Phương Thảo – một trong những nữ doanh nhân quyền lực nhất Việt Nam. Bà Thảo giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng Quản trị (HĐQT) từ năm 2014, sau khi mua lại cổ phần chi phối từ nhà sáng lập ban đầu. Chồng bà, ông Nguyễn Thanh Hùng, từng giữ chức Tổng giám đốc trong giai đoạn 2015–2020 và hiện là Phó Chủ tịch HĐQT. Các thành viên gia đình khác, bao gồm em gái và con trai bà, cũng nắm giữ những vị trí chủ chốt trong ban lãnh đạo và các công ty con.

Cổ đông lớn nhất của Vietjet là Sovico Holdings – một tập đoàn tư nhân do bà Thảo sáng lập và kiểm soát. Sovico còn sở hữu ngân hàng HDBank và nhiều doanh nghiệp bất động sản, tạo thành một hệ sinh thái tài chính vững chắc. Sự tập trung quyền lực vào tay một gia đình mang lại lợi thế ra quyết định nhanh chóng, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về tính minh bạch và kiểm soát nội bộ. Theo báo cáo thường niên 2022, bà Thảo và những người liên quan sở hữu hơn 50% cổ phần có quyền biểu quyết, cho phép gia đình kiểm soát tuyệt đối các quyết định chiến lược.

Mô hình quản trị gia đình kiểu này không hiếm ở các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là những công ty ra đời trong làn sóng gia nhập WTO. Tuy nhiên, trong bối cảnh khủng hoảng nhiên liệu, việc phụ thuộc vào một nhóm người có quan hệ huyết thống có thể vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu. Một mặt, nó giúp Vietjet tránh được áp lực ngắn hạn từ cổ đông thiểu số; mặt khác, nó hạn chế sự tham gia của các nhà quản lý chuyên nghiệp và những tiếng nói phản biện. Ví dụ, các quyết định lớn như mua máy bay hay mở đường bay thường được thông qua nhanh chóng mà không qua nhiều lớp phê duyệt, giúp Vietjet linh hoạt hơn so với các hãng quốc doanh. Nhưng điều này cũng có nghĩa là thiếu sự kiểm tra chéo, dễ dẫn đến sai lầm chiến lược nếu người đứng đầu đánh giá sai tình hình.

Cơn Bão Nhiên Liệu Đe Dọa Biên Lợi Nhuận

Chi phí nhiên liệu là gánh nặng lớn nhất của bất kỳ hãng hàng không nào, và Vietjet không phải ngoại lệ. Khi giá dầu thô Brent tăng từ mức 60 USD/thùng đầu năm 2021 lên gần 120 USD/thùng vào giữa năm 2022, biên lợi nhuận của hãng bị bào mòn nghiêm trọng. Theo báo cáo tài chính quý 1/2022, doanh thu của Vietjet tăng 38% so với cùng kỳ nhưng lợi nhuận sau thuế lại âm hơn 700 tỷ đồng, một phần do chi phí nhiên liệu tăng vọt. Con số này tương đương khoảng 30 triệu USD, cho thấy mức độ ảnh hưởng nặng nề.

Để đối phó, Vietjet đã điều chỉnh giá vé và phụ phí xăng dầu nhiều lần trong năm 2022. Tuy nhiên, việc tăng giá không thể theo kịp tốc độ leo thang của giá dầu, đặc biệt khi nhu cầu bay phục hồi chậm sau đại dịch COVID-19. Hãng cũng áp dụng các biện pháp tiết kiệm nhiên liệu như tối ưu hóa lộ trình bay và giảm tải trọng, nhưng những giải pháp này chỉ mang tính tình thế. Một số chuyên gia trong ngành cho rằng các hãng giá rẻ như Vietjet có biên lợi nhuận mỏng hơn, nên mỗi đợt tăng giá dầu đều ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận.

So với các hãng hàng không truyền thống như Vietnam Airlines, Vietjet có lợi thế nhờ mô hình giá rẻ với chi phí cố định thấp hơn. Nhưng biến động giá nhiên liệu lại tác động mạnh hơn đến các hãng giá rẻ vì họ không thể chuyển toàn bộ chi phí tăng thêm vào giá vé mà không làm mất khách. Bà Thảo từng chia sẻ trên báo chí rằng Vietjet đã tính đến kịch bản giá dầu ở mức 100 USD/thùng khi lập kế hoạch kinh doanh, nhưng thực tế còn vượt xa dự báo. Trong một cuộc họp cổ đông năm 2022, bà Thảo thừa nhận rằng hãng đã phải điều chỉnh kịch bản lên mức 120 USD/thùng và chuẩn bị các phương án dự phòng như tái cấu trúc chi phí và đàm phán lại hợp đồng thuê máy bay.

Chiến Lược Mở Rộng Đội Bay Bất Chấp Suy Thoái

Giữa lúc nhiều hãng hàng không trên thế giới cắt giảm công suất và trì hoãn đơn hàng máy bay, Vietjet lại đưa ra quyết định trái ngược: mở rộng đội bay. Năm 2022, hãng ký kết hợp đồng mua 20 máy bay Boeing 737 MAX với tổng trị giá khoảng 2,5 tỷ USD, cùng với việc nhận thêm các tàu bay Airbus A321neo tiết kiệm nhiên liệu hơn. Động thái này cho thấy niềm tin mạnh mẽ của ban lãnh đạo vào sự phục hồi của ngành hàng không dài hạn. Tuy nhiên, việc đặt cược vào Boeing 737 MAX cũng tiềm ẩn rủi ro, bởi dòng máy bay này từng gặp sự cố kỹ thuật và bị cấm bay trên nhiều thị trường trong giai đoạn 2019–2020.

Vietjet cũng mở rộng mạng lưới đường bay quốc tế, đặc biệt là đến các thị trường mới như Ấn Độ, Nhật Bản và Úc. Tính đến cuối năm 2022, hãng đã khai thác hơn 40 đường bay quốc tế, tăng gần gấp đôi so với trước đại dịch. Việc mở rộng này không chỉ giúp phân tán rủi ro mà còn tận dụng nhu cầu đi lại hậu COVID-19 ở các thị trường mới nổi. Ví dụ, đường bay đến Ấn Độ được khai trương vào cuối năm 2021 đã nhanh chóng đạt hệ số tải trên 80% nhờ lượng khách du lịch và thương nhân đông đảo.

Tuy nhiên, chiến lược mở rộng đi kèm với rủi ro tài chính lớn. Số tiền đầu tư vào máy bay mới phải được huy động từ vốn vay hoặc phát hành trái phiếu, trong khi dòng tiền từ hoạt động kinh doanh vẫn chưa ổn định. Nếu giá nhiên liệu tiếp tục neo cao hoặc nhu cầu bay không phục hồi như kỳ vọng, Vietjet có thể rơi vào tình trạng thừa công suất và gánh nặng nợ nần chồng chất. Một số nhà phân tích chỉ ra rằng việc mở rộng đội bay khi nhu cầu còn yếu có thể dẫn đến chi phí bảo dưỡng và đỗ đậu tăng cao, làm xói mòn thêm lợi nhuận.

Tận Dụng Quan Hệ Chính Trị Và Đối Ngoại

Một trong những lợi thế cạnh tranh quan trọng của Vietjet là khả năng tận dụng quan hệ chính trị và đối ngoại. Bà Nguyễn Thị Phương Thảo được biết đến là người có mối quan hệ mật thiết với nhiều lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước. Hãng thường xuyên tham gia các hội nghị xúc tiến thương mại do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức, đồng thời ký kết các thỏa thuận hợp tác với các đối tác nước ngoài dưới sự chứng kiến của nguyên thủ quốc gia. Điển hình, năm 2022, Vietjet đã ký biên bản ghi nhớ với Tập đoàn Boeing dưới sự chứng kiến của Thủ tướng Việt Nam trong chuyến thăm Hoa Kỳ.

Chính nhờ quan hệ này, Vietjet trở thành hãng hàng không tư nhân đầu tiên được cấp phép khai thác các đường bay quốc tế – một đặc quyền mà trước đây chỉ dành cho Vietnam Airlines. Hãng cũng nhận được sự hỗ trợ từ các ngân hàng thương mại nhà nước như Vietcombank và BIDV, giúp giảm chi phí vốn trong giai đoạn khó khăn. Ngoài ra, Vietjet còn được hưởng các ưu đãi về thuế và phí sân bay tại một số địa phương, nhờ vào mối quan hệ với chính quyền địa phương.

Nhưng sự phụ thuộc vào quan hệ chính trị cũng tiềm ẩn rủi ro. Khi môi trường chính trị thay đổi hoặc khi các ưu đãi đặc biệt bị thu hồi, Vietjet có thể mất đi lợi thế cạnh tranh. Hơn nữa, việc dựa vào các mối quan hệ cá nhân thay vì năng lực thị trường có thể làm suy yếu động lực cải thiện hiệu quả hoạt động nội bộ. Một số ý kiến cho rằng Vietjet cần xây dựng năng lực cạnh tranh bền vững hơn, thay vì trông chờ vào các đặc quyền.

Bài Toán Vốn Và Nợ Vay Từ Các Tổ Chức Tín Dụng

Để tài trợ cho chiến lược mở rộng, Vietjet phải huy động vốn từ nhiều nguồn khác nhau. Tính đến cuối năm 2022, tổng nợ vay của hãng lên tới khoảng 18.000 tỷ đồng, trong đó phần lớn là vay từ các ngân hàng thương mại trong nước. HDBank – ngân hàng có liên quan đến Sovico Holdings – là một trong những chủ nợ chính, cho thấy sự đan xen tài chính giữa các công ty trong hệ sinh thái của bà Thảo. Cụ thể, theo báo cáo tài chính, dư nợ tại HDBank chiếm khoảng 30–40% tổng nợ vay ngân hàng của Vietjet.

Ngoài vay ngân hàng, Vietjet cũng phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ để huy động vốn. Năm 2022, hãng phát hành hơn 3.000 tỷ đồng trái phiếu với lãi suất ưu đãi, chủ yếu cho các nhà đầu tư tổ chức. Tuy nhiên, thị trường trái phiếu Việt Nam đang gặp nhiều biến động sau vụ việc của Tân Hoàng Minh và Vạn Thịnh Phát, khiến việc huy động vốn trở nên khó khăn hơn. Lãi suất trái phiếu doanh nghiệp tăng cao, có thời điểm lên tới 12–14%/năm, làm tăng chi phí tài chính cho Vietjet.

Rủi ro thanh khoản là một vấn đề đáng lo ngại. Khi lãi suất tăng cao do chính sách thắt chặt tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước, chi phí trả lãi vay của Vietjet sẽ tăng lên đáng kể. Nếu dòng tiền từ hoạt động kinh doanh không đủ để trang trải, hãng có thể phải tái cấu trúc nợ hoặc bán bớt tài sản. Đây là bài toán mà ban lãnh đạo gia đình phải đối mặt trong bối cảnh không có sự hậu thuẫn từ cổ đông ngoại. Một số chuyên gia tài chính cho rằng tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu của Vietjet đã vượt quá 2 lần, mức cao so với trung bình ngành hàng không khu vực.

Đánh Đổi Giữa Tăng Trưởng Và Kiểm Soát

Chiến lược của Vietjet đặt ra một câu hỏi lớn: liệu có thể duy trì tăng trưởng nhanh trong khi vẫn giữ quyền kiểm soát chặt chẽ trong tay gia đình? Một mặt, việc tập trung quyền lực giúp Vietjet tránh được áp lực từ các cổ đông thiểu số, vốn thường đòi hỏi lợi nhuận ngắn hạn. Nhưng mặt khác, nó hạn chế khả năng huy động vốn từ thị trường chứng khoán, bởi các nhà đầu tư tổ chức thường yêu cầu quản trị minh bạch và độc lập.

Ví dụ, việc bà Thảo kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT và Tổng giám đốc trong một thời gian dài đã vấp phải nhiều chỉ trích từ các nhà đầu tư nước ngoài. Một số quỹ đầu tư như Dragon Capital và VinaCapital từng bày tỏ lo ngại về xung đột lợi ích tiềm tàng. Để giải quyết, năm 2021, Vietjet đã bổ nhiệm ông Đinh Việt Phương làm Tổng giám đốc, tách khỏi vai trò Chủ tịch, nhưng bà Thảo vẫn nắm quyền chi phối thông qua HĐQT.

Đánh đổi này cũng thể hiện trong việc sử dụng nguồn lực từ hệ sinh thái Sovico. Việc vay vốn từ HDBank có thể giúp Vietjet có lãi suất ưu đãi hơn so với thị trường, nhưng cũng làm tăng rủi ro tập trung tín dụng. Nếu một mắt xích trong hệ sinh thái gặp vấn đề, các công ty khác có thể bị ảnh hưởng dây chuyền. Đây là rủi ro mà các nhà phân tích thường nhắc đến khi đánh giá mô hình quản trị của Vietjet.

Kết Luận: Cược Gia Đình Có Thành Công?

Chiến lược của Vietjet dưới sự dẫn dắt của gia đình sáng lập là một canh bạc lớn. Nếu giá nhiên liệu hạ nhiệt và nhu cầu bay phục hồi mạnh mẽ, hãng sẽ củng cố vị thế số một trong hàng không tư nhân Việt Nam. Nhưng nếu cơn bão nhiên liệu kéo dài, gánh nặng nợ nần và sự tập trung quyền lực có thể đẩy hãng vào khủng hoảng.

Thành công của Vietjet phụ thuộc vào nhiều yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát: giá dầu thế giới, chính sách tiền tệ, và sự ổn định của hệ thống tài chính. Bà Thảo và ban lãnh đạo đặt cược vào khả năng xoay xở của gia đình, nhưng không thể phủ nhận rằng mô hình quản trị này thiếu đi các cơ chế kiểm soát nội bộ chặt chẽ. Những nhà đầu tư bên ngoài, nếu có, sẽ đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình cao hơn.

Dù kết quả ra sao, câu chuyện của Vietjet là một minh chứng cho thấy sức mạnh và giới hạn của mô hình doanh nghiệp gia đình trong nền kinh tế Việt Nam. Nó nhắc nhở rằng, trong bối cảnh biến động, không có công thức nào là hoàn hảo – chỉ có sự thích ứng và chấp nhận rủi ro. Với Vietjet, tương lai sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa tham vọng tăng trưởng và quản trị rủi ro, cũng như giữa sự linh hoạt của gia đình và kỷ luật thị trường.