Kỳ Thi Tốt Nghiệp THPT Vẫn Là Cuộc Đua Của Cả Gia Đình

Mỗi độ tháng 6 đến, không khí căng thẳng bao trùm hàng triệu gia đình có con chuẩn bị bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT. Nhưng nếu nhìn kỹ, kỳ thi này không chỉ là thử thách của riêng học sinh. Nó đã trở thành cuộc đua của cả gia đình, nơi cha mẹ, ông bà, thậm chí cả họ hàng cùng chung tay gánh vác áp lực điểm số. Từ việc thuê phòng trọ gần điểm thi, nghỉ làm để đưa đón, cho đến chi hàng chục triệu đồng cho học thêm, mọi nguồn lực đều dồn vào mục tiêu duy nhất: đỗ đại học. Thực trạng này đã kéo dài nhiều năm và dường như chưa có dấu hiệu giảm nhiệt.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT – cánh cửa hẹp cho cả nhà

Kỳ thi tốt nghiệp THPT từ lâu không chỉ đơn thuần là kỳ thi kết thúc 12 năm học. Nó là chiếc vé thông hành vào đại học, đặc biệt là các trường top như Đại học Y Hà Nội, Đại học Ngoại thương hay Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông. Điểm chuẩn những trường này thường dao động từ 28 đến 30/30, buộc thí sinh phải gần như tuyệt đối ở mọi môn. Áp lực đó không chỉ đè nặng lên vai các sĩ tử 18 tuổi, mà còn lan sang cha mẹ, người trực tiếp đồng hành.

Phụ huynh nhiều khi còn căng thẳng hơn con. Nhiều người nghỉ làm, hoặc xin nghỉ phép để đưa đón con đi thi, thuê phòng trọ gần điểm thi từ nhiều ngày trước. Các hàng quán gần địa điểm thi cũng nhờ đó mà tăng giá, chật kín khách. Cảnh tượng cha mẹ đứng ngoài cổng trường dưới nắng tháng 6, mồ hôi nhễ nhại, là hình ảnh quen thuộc mỗi mùa thi. Không ít gia đình có người thân từ quê lên thành phố để “tiếp sức”, biến kỳ thi cá nhân thành sự kiện tập thể.

Theo một khảo sát của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, có tới hơn 70% phụ huynh thừa nhận họ cảm thấy lo lắng hơn con trong giai đoạn ôn thi. Sự hồi hộp chờ kết quả, những cuộc điện thoại hỏi thăm điểm số, và cả những giọt nước mắt khi con không đạt nguyện vọng – tất cả cho thấy kỳ thi đã trở thành gánh nặng chung. Một kỳ thi vốn dĩ để đánh giá năng lực, nhưng lại bị biến thành cuộc đua danh vọng của cả dòng họ.

Câu chuyện về chị Lan, một phụ huynh ở Hà Nội, là điển hình. Chị kể: “Tôi nghỉ làm cả tháng 5 và tháng 6 để đưa đón con đi học thêm và đi thi. Con học từ 7 giờ sáng đến 9 giờ tối, tôi cũng theo suốt. Cả nhà chỉ mong con đỗ được trường Y, dù biết tỷ lệ chọi rất cao.” Những câu chuyện như vậy không hiếm, cho thấy sự hy sinh và áp lực mà phụ huynh sẵn sàng chấp nhận.

Học thêm dày đặc – gánh nặng tài chính cho cha mẹ

Để đạt điểm cao, hầu hết học sinh phải tham gia các lớp học thêm từ rất sớm. Lịch học thường kín từ sáng đến tối, 7 ngày một tuần, thậm chí cả ngày chủ nhật. Ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM, học sinh lớp 12 có thể học thêm tới 5-6 buổi mỗi môn mỗi tuần. Không chỉ các môn thi chính như Toán, Văn, Anh, mà cả các môn tổ hợp như Khoa học tự nhiên hay Khoa học xã hội cũng được phụ huynh đầu tư không tiếc tay.

Chi phí học thêm là một gánh nặng tài chính đáng kể. Một suất học thêm tại các trung tâm uy tín hoặc với giáo viên có tiếng thường dao động từ 200.000 đến 500.000 đồng một buổi. Tính ra, mỗi tháng một gia đình có thể chi từ 3 đến 5 triệu đồng cho việc học thêm của con, chưa kể tiền sách, tài liệu và các khoản phụ trội khác. Con số này chiếm tới 30-50% thu nhập của nhiều gia đình, đặc biệt là ở các tỉnh thành có mức sống trung bình.

Giáo viên dạy thêm, đặc biệt là những người nổi tiếng với tỷ lệ học sinh đỗ cao, có thu nhập gấp 3-5 lần lương cơ bản. Điều này tạo ra một thị trường ngầm sôi động, nơi “lò luyện thi” mọc lên như nấm. Phụ huynh sẵn sàng vay mượn để con có suất học thêm tốt nhất, bất chấp áp lực tài chính. Câu chuyện về những gia đình ở nông thôn bán đất, vay ngân hàng cho con học thêm ở thành phố không còn là hiếm. Họ tin rằng đầu tư cho giáo dục là cách duy nhất để con thoát nghèo.

Tuy nhiên, hiệu quả của việc học thêm tràn lan đang bị đặt dấu hỏi. Nhiều học sinh cho biết họ học thêm chỉ để “đối phó” với kỳ thi, chứ không thực sự hiểu sâu kiến thức. Một số em thậm chí bị quá tải, dẫn đến kiệt sức và kết quả không như mong đợi. Các chuyên gia giáo dục cho rằng học thêm chỉ có ích khi được thiết kế phù hợp với năng lực và nhu cầu của từng học sinh, chứ không phải là cuộc chạy đua số lượng buổi học.

Điểm số quyết định tương lai – niềm tin khó lay chuyển

Dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có nhiều cải cách, nhưng điểm số vẫn là thước đo gần như duy nhất để xét tuyển đại học. Các trường top lấy điểm chuẩn rất cao, khiến phụ huynh và học sinh tin rằng chỉ cần thiếu 0,5 điểm là mất cơ hội vào ngành học mong muốn. Học bạ, phỏng vấn hay các phương thức xét tuyển sớm vẫn chỉ là phụ, chưa đủ tạo niềm tin. Một khảo sát năm 2023 của Bộ Giáo dục cho thấy có tới 80% thí sinh đỗ đại học thông qua kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Niềm tin rằng “điểm số quyết định tương lai” đã ăn sâu vào tâm lý xã hội. Nhiều phụ huynh sẵn sàng chi tiền triệu cho các lò luyện thi cam kết “đỗ 100%” hoặc “tăng 3-5 điểm sau 2 tháng”. Sự kỳ vọng của gia đình đẩy căng thẳng lên đỉnh điểm, khiến không ít học sinh rơi vào trạng thái lo âu, mất ngủ, thậm chí trầm cảm. Theo thống kê của Bệnh viện Tâm thần Trung ương, số ca học sinh đến khám vì rối loạn lo âu tăng khoảng 30% vào các tháng trước kỳ thi.

Chính niềm tin này cũng khiến phụ huynh khó chấp nhận những con đường khác ngoài đại học. Trường nghề, học việc hay khởi nghiệp thường bị coi là “lựa chọn bất đắc dĩ”. Áp lực từ gia đình và xã hội khiến học sinh chỉ có một mục tiêu duy nhất: đỗ đại học bằng mọi giá. Điều này vô tình làm hẹp đi cơ hội phát triển đa dạng của thế hệ trẻ.

Một số chuyên gia cho rằng xã hội cần thay đổi quan niệm về thành công. Không phải ai cũng phù hợp với đại học, và những con đường như học nghề hay làm việc thực tế cũng có thể mang lại cuộc sống ổn định và hạnh phúc. Tuy nhiên, để thay đổi một niềm tin đã ăn sâu hàng thập kỷ là điều không dễ dàng.

Bất bình đẳng giáo dục lộ rõ qua mùa thi

Kỳ thi tốt nghiệp THPT cũng phơi bày rõ nét bất bình đẳng giáo dục giữa các vùng miền. Học sinh ở thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM có lợi thế gấp đôi so với bạn bè ở nông thôn: họ được tiếp cận giáo viên giỏi, tài liệu phong phú, và môi trường học tập tốt hơn. Trong khi đó, học sinh miền núi, vùng sâu vùng xa thường thiếu thốn cơ sở vật chất, giáo viên có trình độ, và ít cơ hội học thêm chất lượng.

Khoảng cách điểm số giữa các vùng ngày càng lớn. Theo số liệu của Bộ Giáo dục, điểm trung bình các môn thi của thí sinh ở đồng bằng sông Hồng thường cao hơn 2-3 điểm so với thí sinh ở Tây Nguyên hay miền núi phía Bắc. Đề thi mang tính hàn lâm, xa rời thực tế địa phương, khiến học sinh nông thôn càng gặp bất lợi. Những câu hỏi về thành phố thông minh, kinh tế số, hay các khái niệm hiện đại khác đặt các em vào thế khó.

Cơ hội vào đại học công lập vì thế nghiêng hẳn về nhóm giàu có, thành thị. Một nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội chỉ ra rằng tỷ lệ học sinh có cha mẹ là công chức, viên chức đỗ vào các trường top cao gấp 3 lần so với học sinh có cha mẹ làm nông. Bất bình đẳng này không chỉ diễn ra trong một kỳ thi, mà còn tái tạo qua nhiều thế hệ, khiến giấc mơ đổi đời bằng con đường học vấn ngày càng xa vời với người nghèo.

Ví dụ, em Nguyễn Văn Hùng, học sinh một trường huyện ở Thanh Hóa, chia sẻ: “Em không có điều kiện học thêm như các bạn thành phố. Sách tham khảo cũng ít, thầy cô dạy chỉ đủ chương trình cơ bản. Em cố gắng tự học, nhưng đến thi thử vẫn thua xa các bạn ở Hà Nội.” Câu chuyện của Hùng là điển hình cho hàng ngàn thí sinh vùng khó khăn, nơi ước mơ đại học ngày càng xa tầm với.

Một số ý kiến cho rằng cần có chính sách ưu tiên cho học sinh vùng khó khăn, như cộng điểm hoặc dành chỉ tiêu riêng. Tuy nhiên, điều này lại vấp phải tranh luận về công bằng: liệu có nên hạ chuẩn đầu vào cho một nhóm thí sinh, hay cần tập trung cải thiện chất lượng giáo dục cơ bản ở các vùng này?

Can thiệp của phụ huynh – từ động viên đến gây áp lực

Sự can thiệp của phụ huynh vào việc học của con ngày càng sâu. Cha mẹ không chỉ đóng vai trò động viên, mà còn trực tiếp đăng ký lớp học, chọn sách, quản lý thời gian biểu. Nhiều gia đình thuê gia sư riêng cho con từ lớp 10, thậm chí sớm hơn. Ở các thành phố lớn, không hiếm cảnh phụ huynh ngồi học cùng con, cùng con giải đề, hay thậm chí làm bài thay con khi quá tải.

Áp lực thành tích khiến nhiều học sinh căng thẳng, trầm cảm. Một số em bị cha mẹ so sánh với “con nhà người ta” – những người đỗ thủ khoa, đạt học bổng du học. Sự kỳ vọng quá lớn làm mất đi niềm vui học tập. Thay vì khám phá tri thức, các em học chỉ để đối phó với kỳ thi. Một số phụ huynh sẵn sàng chi tiền tỷ cho con du học, coi đó là lối thoát khỏi áp lực thi cử trong nước. Nhưng không phải ai cũng có điều kiện đó.

Mặt khác, sự can thiệp quá mức của phụ huynh đôi khi phản tác dụng. Nhiều học sinh trở nên thụ động, mất khả năng tự học và tự chịu trách nhiệm. Khi vào đại học, các em dễ bị sốc vì thiếu sự kèm cặp. Các chuyên gia giáo dục cho rằng cha mẹ nên là người hỗ trợ, không phải người điều khiển. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, lời khuyên này khó thực hiện khi cả xã hội vẫn coi điểm số là trên hết.

Một nghiên cứu gần đây của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội chỉ ra rằng những học sinh có cha mẹ can thiệp quá nhiều thường có kết quả thi thấp hơn so với những em được tự chủ trong học tập. Điều này cho thấy sự cân bằng giữa hỗ trợ và để con tự lập là rất quan trọng.

Thay đổi chính sách – chưa đủ để giảm áp lực

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có nhiều nỗ lực cải cách. Từ năm 2020, một số trường đại học thí điểm xét tuyển kết hợp giữa điểm thi tốt nghiệp và học bạ, hoặc tổ chức kỳ thi riêng như bài thi Đánh giá năng lực (ĐGNL) do Đại học Quốc gia Hà Nội và TP.HCM thực hiện. Tuy nhiên, tỷ lệ xét tuyển dựa trên điểm thi tốt nghiệp vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối, khoảng 80% chỉ tiêu ở các trường công lập.

Các kỳ thi riêng như ĐGNL hay Đánh giá tư duy (ĐGTD) của Đại học Bách khoa Hà Nội chưa thể thay thế kỳ thi chung. Chúng mới chỉ là phương thức bổ sung, và vẫn tạo ra áp lực mới khi học sinh phải ôn luyện thêm. Đề xuất giảm số môn thi từ 6 xuống 3-4 môn vấp phải lo ngại về công bằng và chất lượng đầu vào. Nhiều phụ huynh lo rằng nếu giảm môn, con em họ sẽ mất cơ hội thể hiện thế mạnh.

Lộ trình cải cách chậm và thiếu nhất quán khiến phụ huynh chưa thấy yên tâm. Họ vẫn đặt niềm tin vào kỳ thi truyền thống, vì đó là cách duy nhất họ biết. Một số chuyên gia cho rằng cần thay đổi căn bản từ cách dạy và học, chứ không chỉ thay đổi hình thức thi. Nhưng điều đó đòi hỏi thời gian và nguồn lực lớn. Trong khi chờ đợi, kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn sẽ là cuộc đua của cả gia đình, ít nhất là trong một thập kỷ tới.

Một hướng đi khác đang được thảo luận là tăng cường giáo dục hướng nghiệp từ sớm, giúp học sinh và phụ huynh nhận ra nhiều lựa chọn ngoài đại học. Các mô hình trường nghề chất lượng cao, liên kết với doanh nghiệp, có thể trở thành lựa chọn hấp dẫn. Tuy nhiên, để thay đổi định kiến xã hội về “học nghề là thất bại” cần một chiến dịch truyền thông bài bản và sự đầu tư thực sự.