Bảo Lãnh Lương Hưu: Câu Chuyện Giấy Tờ Xác Nhận Sống Còn Ở Một Xã Đồng Bằng Sông Hồng

Ở một xã đồng bằng sông Hồng, cụ Nguyễn Thị Hoa, 82 tuổi, dậy từ 5 giờ sáng, mặc áo dài, đội nón lá, đi bộ 3 km ra ủy ban xã. Mục đích: xin một tờ giấy xác nhận còn sống. Không có nó, cụ không thể nhận lương hưu tháng này. Câu chuyện của cụ Hoa không phải cá biệt. Hàng triệu người cao tuổi ở nông thôn Việt Nam đối mặt với quy trình tưởng đơn giản nhưng thực tế rườm rà, nơi giấy tờ và con dấu vẫn là vua.

Một buổi sáng ở xã Đại Đồng: Cụ Nguyễn Thị Hoa và tờ giấy xác nhận sống

Sáng thứ Hai đầu tháng, phòng tiếp dân của ủy ban xã Đại Đồng đông nghịt. Cụ Hoa cầm theo chứng minh nhân dân cũ (bản gốc, đã mờ góc) và sổ lương hưu bản giấy. Cán bộ xã yêu cầu cụ xuất trình thêm sổ hộ khẩu. “Tôi bảo con cháu nó giữ hết rồi, nó đi làm cả ngày”, cụ Hoa kể. Cán bộ lắc đầu: “Không có hộ khẩu thì không xác nhận được, cụ về lấy.” Quy định chỉ cần giấy tờ tùy thân, nhưng thực tế mỗi xã lại thêm yêu cầu riêng. Cụ Hoa đành lếch thếch về nhà, hẹn ngày mai quay lại.

Đây không phải lần đầu. Tháng nào cụ cũng phải đi, dù chân đau. Theo thông tư của Bộ Nội vụ, việc xác nhận còn sống có thể thực hiện 6 tháng một lần, nhưng nhiều địa phương vẫn yêu cầu hàng tháng để “chặt chẽ”. Cán bộ xã giải thích: “Cụ già mất đột ngột, nếu không báo kịp, nhà nước mất tiền oan. Phải xác nhận thường xuyên.” Cụ Hoa không cãi được, chỉ biết cố.

Không chỉ cụ Hoa, còn có cụ Nguyễn Văn Phúc, 85 tuổi, ở thôn Thượng, xã Đại Đồng. Cụ Phúc bị đau khớp gối, đi lại rất khó khăn. Mỗi tháng, con trai cụ phải chở bằng xe máy từ nhà ra ủy ban, đường đất ổ gà, mất khoảng 20 phút. Đến nơi, cán bộ lại yêu cầu cụ xuất trình sổ hộ khẩu, nhưng con trai cụ để quên ở nhà. Thế là cả hai lại quay về. “Mệt lắm, nhưng không làm thì không có tiền”, con trai cụ Phúc nói.

Từ hộ khẩu đến căn cước: Hành trình giấy tờ của người hưu trí

Hộ khẩu vẫn là gốc rễ của mọi thủ tục hành chính ở Việt Nam. Dù căn cước công dân gắn chip đã được cấp đại trà, nhưng khi làm xác nhận sống, nhiều xã vẫn yêu cầu sổ hộ khẩu bản giấy. Lý do: căn cước chưa tích hợp đầy đủ thông tin về nơi thường trú, hoặc cán bộ chưa quen tra cứu cơ sở dữ liệu quốc gia. Cụ Phạm Văn Bình, 78 tuổi, cùng xã, kể: “Tôi có căn cước mới, nhưng cán bộ bảo không thấy tên trong danh sách điện tử, phải mang hộ khẩu ra.”

Sổ lương hưu bản giấy cũng là vật bất ly thân. Dù Bảo hiểm xã hội đã số hóa dữ liệu từ năm 2020, nhưng khi nhận tiền qua bưu điện, cụ vẫn phải xuất trình sổ giấy. Nhiều cụ già đã làm mất hoặc rách sổ, phải xin cấp lại mất cả tháng. Quy trình sao y bản chính từ sổ hộ khẩu gốc cũng rắc rối: phải ra ủy ban xã, nộp lệ phí vài nghìn đồng mỗi bản, chờ 1-2 ngày.

Mâu thuẫn hiện hữu: chính phủ đẩy mạnh chuyển đổi số, nhưng thực tế ở nông thôn, giấy tờ vật lý vẫn là chuẩn mực. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (2025) chỉ ra khoảng 70% người cao tuổi ở nông thôn vẫn giữ hộ khẩu giấy, và khoảng 40% từng gặp khó khăn khi xuất trình giấy tờ vì yêu cầu không thống nhất giữa các cơ quan. Một số xã lân cận như xã Đại Thắng đã thử nghiệm bỏ yêu cầu hộ khẩu, chỉ cần căn cước, nhưng xã Đại Đồng chưa theo kịp.

Bưu điện và ngân hàng: Hai kênh chi trả, một nỗi lo

Bưu điện xã là kênh chi trả lương hưu chính cho khoảng 70% người già nông thôn. Vào ngày chi trả, cụ Hoa xếp hàng dài trước quầy, cầm theo giấy xác nhận sống vừa lấy được. Nhân viên bưu điện đối chiếu ảnh, yêu cầu cụ điểm chỉ hoặc ký tên. Nhiều cụ không biết ký, phải nhờ người khác cầm tay. Cụ Bình kể: “Tôi ký xấu quá, nhân viên bảo không giống chữ ký mẫu, phải làm lại. Mất thêm 15 phút.”

Ngân hàng là kênh thứ hai, nhưng yêu cầu khắt khe hơn. Cụ Phạm Thị Lan, 75 tuổi, mở tài khoản tại Agribank để nhận lương hưu. Ngân hàng yêu cầu chữ ký mẫu, nhưng cụ bị run tay nên không ký chuẩn. Con trai cụ phải ra làm giấy ủy quyền có công chứng, mất thêm khoảng 50.000 đồng và nửa ngày. Cả hai kênh đều yêu cầu xác nhận sống định kỳ: bưu điện thì hàng tháng, ngân hàng thì hàng quý. Nếu cụ ốm đau không đi được, tiền sẽ bị treo.

Một số ước tính đặt con số gần 1,5 triệu người cao tuổi ở nông thôn phụ thuộc vào bưu điện để nhận lương hưu. Với nhiều người, chuyến đi bộ vài cây số mỗi tháng là gánh nặng. Có cụ phải thuê xe ôm với giá khoảng 20.000-30.000 đồng mỗi lượt, trong khi lương hưu chỉ vài trăm nghìn đồng. Chị Nguyễn Thị Hà, nhân viên bưu điện xã Đại Đồng, cho biết: “Có những cụ ở tận cuối xã, đi bộ gần 5 cây số, đến đây thì mệt lả. Chúng tôi cũng thương, nhưng quy trình bắt buộc phải có mặt.”

Luật bất thành văn: 'Có tiền thì chạy, không tiền thì chờ'

Ở xã Đại Đồng, không ai nói ra, nhưng ai cũng biết: nếu có “phong bì” hoặc quà biếu, thủ tục sẽ nhanh hơn. Cụ Trần Thị Lan, 80 tuổi, kể: “Tôi đi làm xác nhận sống từ đầu tháng, cán bộ bảo để đợi xác minh. Đợi 3 tháng vẫn chưa có. Con gái tôi bảo mua hộp bánh mang lên, hôm sau có giấy liền.” Cụ Lan ngại ngùng khi kể, nhưng đó là thực tế phổ biến. Một cán bộ xã (xin giấu tên) giải thích: “Không phải cố tình làm khó. Hồ sơ nhiều, ưu tiên người quen trước. Còn vụ phong bì, tôi không biết, nhưng dân họ tự mang quà cảm ơn.”

Quy định không cho phép thu phí ngoài luồng, nhưng áp lực từ hệ thống quan liêu khiến “phí bôi trơn” trở thành lối tắt. Một số cụ thuê người đi làm thủ tục với giá khoảng 50.000-100.000 đồng mỗi lần. Người làm dịch vụ này thường là cán bộ xã về hưu hoặc con cháu trong làng, biết rõ “đường đi nước bước”. Họ xếp hàng, nộp giấy tờ, lấy xác nhận hộ. Cụ Hoa từng thuê một lần, nhưng thấy tốn kém nên thôi.

Luật bất thành văn này không riêng xã Đại Đồng. Một khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) năm 2024 cho thấy khoảng 30% người dân từng trả thêm tiền hoặc quà để hoàn tất thủ tục hành chính. Với người già, tỷ lệ này còn cao hơn vì họ ít am hiểu quy trình và dễ bị lợi dụng. Ông Nguyễn Văn Hùng, một chuyên gia hành chính công, nhận xét: “Đây là hậu quả của việc thiếu minh bạch và quá tải trong hệ thống. Người già là nhóm dễ tổn thương nhất.”

Cách lách: Nhờ người thân, ủy quyền, hay chấp nhận xa nhà?

Để tránh phiền hà, nhiều gia đình chọn cách ủy quyền cho con cháu nhận lương hưu thay. Nhưng thủ tục ủy quyền cũng không đơn giản: phải ra phòng công chứng hoặc ủy ban xã làm giấy ủy quyền, có xác nhận của hai bên. Phí công chứng khoảng 20.000-50.000 đồng mỗi lần, và giấy ủy quyền chỉ có hiệu lực tối đa 1 năm. Nhiều cụ phải làm lại hàng năm, vừa mất tiền vừa mất thời gian. Cụ Nguyễn Thị Hoa từng thử ủy quyền cho con gái, nhưng con gái cụ làm công nhân, khó xin nghỉ. “Nó bảo mẹ tự đi còn hơn, mất công chờ đợi”, cụ Hoa kể.

Một số cụ chọn cách chuyển hẳn về sống cùng con ở thành phố, nơi ngân hàng và bưu điện gần hơn, thủ tục cũng “văn minh” hơn. Nhưng không phải ai cũng có điều kiện. Cụ Nguyễn Văn Đức, 83 tuổi, con cái ở Hà Nội nhiều lần đón lên, nhưng cụ không chịu vì “xa làng, xa bạn già, buồn lắm”. Cụ Đức kể: “Ở đây tôi có mảnh vườn, có hàng xóm quen. Lên thành phố, ở trong căn hộ chật chội, không biết đi đâu.”

Giải pháp tạm thời khác là nhờ hàng xóm xác nhận sống giúp. Ở xã Đại Đồng, cụ Hoa thường nhờ bà Tư hàng xóm, mỗi tháng cho 10.000 đồng, đi cùng lên ủy ban để làm chứng. Cán bộ xã chấp nhận vì bà Tư là người quen. Nhưng cách này chỉ hiệu quả khi cụ còn minh mẫn. Khi cụ yếu hẳn, con cháu phải nghỉ làm để đưa đi. Một số gia đình phải xoay ca: tháng này anh cả đưa, tháng sau chị hai đưa, nhưng cũng không bền.

Đề xuất thực tế: Đơn giản hóa để giữ thể diện cho cả hai bên

Vấn đề xác nhận sống không phải không có giải pháp. Một số địa phương đã thử nghiệm thành công. Xã Đại Đồng, từ năm 2025, áp dụng lấy dấu vân tay thay chữ ký cho người cao tuổi. Cụ Hoa được lăn tay một lần, mỗi tháng chỉ cần ra ủy ban điểm danh, không cần giấy tờ. Cách này giảm thời gian từ 30 phút xuống còn 5 phút. Tuy nhiên, hệ thống máy lăn tay chỉ có một cái, thường xuyên hỏng, và cán bộ chưa được đào tạo kỹ. “Có tháng máy hỏng, chúng tôi lại phải làm thủ công, mất thời gian hơn”, chị Hà nói.

Số hóa xác nhận qua ứng dụng VNeID hoặc cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia là giải pháp lý tưởng. Người già có thể nhờ con cháu xác nhận trực tuyến, hoặc cán bộ xã kiểm tra qua dữ liệu sinh trắc học. Nhưng hiện nay, VNeID mới chỉ dừng ở cấp căn cước, chưa kết nối với hệ thống bảo hiểm xã hội. Một số chuyên gia đề xuất cho phép xác nhận 6 tháng một lần thay vì hàng tháng, giảm tải cho cả người dân và cán bộ. Ông Hùng, chuyên gia hành chính công, cho rằng: “Cần có lộ trình rõ ràng: trước mắt, cho phép xác nhận 3 tháng một lần, sau đó tiến tới 6 tháng, kết hợp với công nghệ.”

Miễn phí công chứng ủy quyền cho người trên 75 tuổi cũng là một hướng. Hiện nay, nhiều tỉnh như Hải Dương, Nam Định đã thí điểm chính sách này. Kết quả ban đầu cho thấy số người già ủy quyền tăng khoảng 20%, giảm áp lực trực tiếp lên ủy ban xã. Nhưng để nhân rộng, cần sự đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Một số ý kiến lo ngại rằng miễn phí có thể dẫn đến lạm dụng, nhưng thực tế cho thấy lợi ích lớn hơn rủi ro.

Một giải pháp khác là tăng cường vai trò của tổ dân phố. Ở xã Đại Đồng, tổ trưởng dân phố có thể xác nhận thông tin cư trú cho người già, giảm bớt một bước lên ủy ban. Tuy nhiên, tổ trưởng hiện tại chưa được ủy quyền chính thức, và nhiều người ngại nhận thêm việc. “Nếu có quy định rõ và phụ cấp thêm, tôi sẵn sàng làm”, bác Lê Văn Thành, tổ trưởng tổ 3, nói.

Câu chuyện của cụ Hoa và hàng triệu người già khác không chỉ là chuyện thủ tục. Nó phản ánh một hệ thống hành chính đang chuyển mình, nơi giấy tờ cũ và công nghệ mới chưa kịp bắt tay. Giải pháp không nằm ở một quyết định duy nhất, mà ở sự kiên nhẫn cải cách từng bước — để những cụ già không phải đi bộ 3 km mỗi tháng chỉ vì một tờ giấy xác nhận mình còn sống.